Nơi người ngoài đời phát biểu

Man
29-09-12, 16:17
Đây là nơi các người ngoài đời phát biểu, tôi đem vào đây đặng chúng ta bình luận đánh giá học hỏi...Các anh các chị ấy có thể là thành viên tnxm hay không thì tôi cũng chả biết, nhưng ngoài đời họ có tên khác, nhân cách khác, bộ mặt khác, vị thế khác... nên ở đây chúng ta cũng chả cần biết họ là ai ngoài đời cả, tất cả những gì riêng tư của họ không quan trọng, chỉ đem ý tưởng và kiến thức họ ra làm vật liệu thôi. Ngoài ra tôi còn biết có người muốn các tư tưởng và hiểu biết của mình được bình luận, nên họ còn tự nhờ tôi làm việc này nữa cơ, hay thậm chí sẽ tự post bài..

Tôi không chịu trách nhiệm về nội dung những thứ họ viết cũng như không thể hiện sự đồng ý hay sự phản đối với các quan điểm khi trích dẫn thuần túy. Cái đó thuộc về tự thân tác giả các bài viết đó.

Bắt đầu là một đoạn tranh luận về nghệ thuật :

http://soi.com.vn/?p=2080

Cách phê bình nào có thể giúp được nghệ sỹ? 20. 04. 10 - 11:21 pm
Bùi Hoài Mai và SOI

SOI – Đây không phải là một cuộc bàn tròn kiểu truyền thống, “ngồi cùng bên nhau, nhìn vào mắt nhau và nói”.

Đây là các cmt trên Facebook của họa sĩ Bùi Hoài Mai, nhân họa sĩ đưa bài đối thoại của SOI với Trường Art về triển lãm BOM.

Những cmt sau xin phép được nối lại vì chúng quả thực rất có giá trị, nghiêm túc, và nhiều chiều, chiều nào cũng có lý.

Bài sẽ dài, bạn có thể đọc thành nhiều lần, nhưng SOI khuyên là bạn không nên bỏ sót.

Mở đầu loạt cmt này, một cô gái đẹp hỏi, “Bùi Hoài Mai, còn anh, anh nghĩ thế nào?” (về triển lãm BOM)



BÙI HOÀI MAI

Theo anh, đây là một cách tư duy văn học hóa, hoặc ngôn từ hóa rồi dẫn đến hình thức hóa của khá nhiều họa sỹ khi tiếp cận cách biểu hiện mà các họa sĩ Việt Nam đang theo đuổi bởi cho đó là mang tính đương đại.

Ở đây chưa nhận thấy dấu hiệu của chuyển hóa (một yếu tố rất tiên quyết) để một đề tài, một ấn tượng hay một thông điệp trở thành một tác phẩm nghệ thuật. Nó cũng là điều kiện tiên quyết để phân biệt giữa một trò bôi bẩn của con trẻ với một tài năng. Nếu chỉ nhìn về mặt hình thức bề ngoài nhiều khi có vẻ giống nhau. Đó là cách phân biệt giữa một nhà thơ và một bà bán vịt: nhiều khi đều sử dụng cùng một ngôn ngữ y như nhau.


NHƯ HUY

Thật ra, vấn đề của một tác phẩm sắp đặt chính là cái không gian mà nó tạo ra, cái sức ép nào đó, mà muốn cảm nhận đó, người xem buộc phải sẵn sàng thả lỏng để bước vào.

Việc đi vào một tác phẩm sắp đặt rồi đặt câu hỏi vật thể này là gì, tại sao nó thế, tại sao nó không đẹp, là một cách tiếp cận – về bản chất sẽ ngăn chặn chính người xem tương tác với tác phẩm.

Đáng tiếc là tôi chưa xem tác phẩm này, song khi đọc phần review trên đây, tôi cảm thấy có chút bất công cho nghệ sỹ. Việc một tác phẩm hay dở là chuyện bình thường, tuy nhiên nó cần phải được nhìn bằng chính ngôn ngữ của nó. Bài viết sẽ thuyết phục hơn nếu chỉ ra được các yếu tố tạo không gian, tạo kịch tính của tác phẩm – tức các yếu tố chủ yếu để tạo nên một không gian-nghệ thuật của một tác phẩm sắp đặt đã không thành công ra sao, có nghĩa là, những gì đã phá hủy đi cái không gian cần có cho một tác phẩm cụ thể như thế.

Lẽ dĩ nhiên, tôi biết bài viết của SOI là một ý kiến cá nhân. Tác phẩm nên và buộc phải chấp nhận mọi ý kiến cá nhân. Bản thân comment này của tôi cũng chỉ là một ý kiến cá nhân.

P/S với anh Bùi Hoài Mai: Theo tôi hiểu, chính cái yếu tố ngôn từ hóa – hay tuyến tính hóa, sân khấu hóa, là lõi cốt của một tác phẩm sắp đặt đấy. Bằng sự ngôn từ hóa, sân khấu hóa hay tuyến tính hóa – các tác phẩm sắp đặt giải kết cấu tính phi tuyến và không gian trong sự tri giác đối với một tác phẩm tranh vẽ. Lẽ dĩ nhiên, điều này không liên quan gì đến sự thành công của tác phẩm. Một tác phẩm có đầy đủ các yếu tố của tác phẩm sắp đặt vẫn rất có thể không thành công.


Sắp đặt của Ann Hamilton


LÊ XUÂN HƯNG LINH

Liệu việc biết cái anh họa sĩ trẻ này một cách cụ thể là anh ấy chả có cái gì sâu sắc theo kiểu mà chúng ta ưa thích cả có tác động gì đến cảm nghĩ của ta khi xem tac-pham-xap-dat của anh ý, mà với ý kiến chủ quan thì nó không phải là một tac-pham-nghe-thuat viet-nam mà anh Như Huy bấy lâu nay vẫn cổ vũ?

Với tôi, việc một nha-phe-binh viet-nam có những nhận sét nhân hậu với một hoa-si-tre-duong-dai viet-nam là chuyện bình thường, còn tôi, một người dân, biết ơn nhà nước, ơn Đảng, không bao giờ có thể chấp nhận một cái kiểu bầy đặt hời hợt, coi thường khán giả một cách ẩu tả, kiểu mày không hiểu tac-pham-nghe-thuat của tao thì ráng chịu ai bảo mày dốt, là không thể chấp nhận được.

Nhất là với một đề tài đa diện cần xâu xắc một cách thời thượng như là chiến tranh, chiến tranh Việt Nam.


NHƯ HUY

Lê Xuân Hưng Linh, tôi nghĩ không có một cuộc chiến Việt Nam chung cho tất cả mọi người. Với cảm nhận của mình, mỗi người có một cuộc chiến riêng và một câu chuyện riêng đem ra để kể. Việc kể có thành công hay không là tùy vào cảm nhận của mỗi người xem.

Song theo tôi – việc anh bình luận có vẻ giễu cợt (sorry nếu tôi cảm nhận sai về cách dùng s, x của anh) về lao động của một nghệ sỹ (dù thành công hay không) không phải là một việc hay ho. Tuy thế, đó là quyền của anh.


BÙI HOÀI MAI

Thưa Như Huy, theo tôi, nghệ thuật sắp đặt ra đời chính là một ngôn ngữ nghệ thuật mới, nó phần nào là phản ứng lại các cách tiếp cận cũ, quá hàn lâm, nó mang tính đại chúng, nó là cách tiếp cận trực tiếp hơn, truyền tải trực tiếp hơn đối với công chúng – một công chúng đã ngán ngẩm với những lí thuyết dài dòng, mơ hồ và duy lí dường như đang ngày càng trở thành độc quyền của các nhà phê bình mỹ thuật thông thái. Họ đang tìm đến một môi trường nghệ thuật ít môi giới hơn, cởi mở hơn và được trực tiếp tham gia.

Thực ra công chúng không muốn bị ” buộc” phải như thế nào như lời khuyên của anh. Nếu họ vào một triển lãm và chợt nhận thấy một cái gì và thốt lên: cái này tởm thế thì cũng không sao, bởi có khi cái tởm đó sẽ dẫn dắt họ tới một cái gì đó khác, hoặc liên tưởng cái gì ngoài nó. Và tất cả cái đó dẫn đến một cảm thẩm mỹ nằm ngoài cái chủ quan định sẵn.

Vấn đề còn lại là chính tác phẩm có đủ để biến cái tởm đó thành liên kết thẩm mỹ hay không. Nếu không thành công thì nó là “tởm”, thực sự tởm. Không thể dùng một cách thưởng thức theo kiểu văn hóa mà cảm nhận nó được. Bởi cảm nhận nó theo cách đó, vô hình chung chúng ta lại khoác lại cho nó tấm áo màu mè mà nó vừa cố gắng thoát khỏi.

Thế cho nên, khi anh đang cố phân tích trong tác phẩm rằng đâu là ngôn từ hóa, sân khấu hóa… (riêng từ tuyến tính hóa thì tôi chưa hiểu rõ nghĩa của từ này trong bối cảnh này) thì e rằng anh đang làm cho vấn đề phức tạp.

Tất cả những cái đó (ngôn từ, sân khấu..) chỉ là phương tiện để biểu đạt, chia sẻ. Khi là một tác phẩm, nó phải vứt bỏ cái giá trị của phương tiện thì mới mong đạt đến giá trị được gọi là nhận thức thẩm mỹ. Giống như trước đây, anh đi bộ: xúc cảm thẩm mỹ của anh khi phong cảnh chuyển động dưới mắt anh là của người đi bộ. Khi anh trèo lên máy bay, xúc cảm của anh nhìn cũng phong cảnh ấy sẽ khác lúc đi bộ. Nhưng đấy không phải lí do để anh vật ngửa cái máy bay ra rằng, (chẳng phải) cái cảm xúc mà bạn vừa có là ở cái đống bù loong, đinh vít, dây dợ lằng nhằng đó ư.


Sắp đặt của Kadeer Attia, có tên “Ma”



NHƯ HUY

Anh Mai, không phủ nhận những điều anh nói là đúng, và là một tình trạng của rất nhiều tác phẩm và của nghệ sỹ Việt Nam hiện nay. Nhưng liệu chúng ta có thể dừng lại một chút khi suy ngẫm rằng, những điều mà các nghệ sỹ ấy đang loay hoay, đang cố gắng vượt qua, đang bất lực, nhiều khi không phải do họ cố tình như thế. Có nghĩa là không phải do họ tìm cách để nổi tiếng, để gây sốc, để xúc phạm người xem? Nhiều khi (và rất nhiều khi), đó có khi lại chính là một ô cửa đầu tiên để dẫn đến điều gì (có thể là) hay ho sau này thì sao?

Hãy nhìn xem họ đã được đào tạo những gì? Có điều gì dành cho họ, khi toàn bộ các không gian triển lãm ở Việt Nam, như chúng ta biết – đều chỉ dành cho dạng nghệ thuật có thể bán được?

Đây không phải là tôi chỉ trích dạng nghệ thuật này – bởi quan điểm của tôi, tất cả đều có ý nghĩa của nó. Song đây là một sự thật. Sự thật của việc cơ hội thực hành của các nghệ sỹ trẻ – nhất là các nghệ sỹ trẻ độc lập quá ít ỏi, mà nếu không có cơ hội thực hành thì làm sao có cơ hội để đi đến cùng một điều gì đó.

Vấn đề tôi muốn nói tới ở comment không phải là việc không nên chỉ trích một tác phẩm nào đó. Trái lại, tôi tin hoàn toàn trong sự chỉ trích – nhưng là một sự chỉ trích thấu tình đạt lý, chỉ trích vào đúng điều mà nghệ sỹ đang loay hoay, chỉ trích để mở ra các khả năng khác – chứ không phải chỉ trích để mà chỉ trích. Thật sự là kiểu chỉ trích đó chẳng dẫn đến điều gì hết.

Còn về việc tuyến tính hay không tuyến tính – bởi anh đang chỉ trích tác phẩm sắp đặt ở chính cái khía cạnh lõi cốt của nó -đó là việc nó tạo ra một trải nghiệm tuyến tính cho người xem – khác với cái trải nghiệm phi tuyến tính của một người xem khi xem một bức tranh (xem một lần là thấy toàn bộ) – nên tôi có ý trình bày về điều đó. Có thể cách nói của tôi không rõ ràng làm anh nghĩ rằng tôi phức tạp hóa. Ví dụ anh đưa ra về việc chiếc máy bay cũng có phần đúng. Tuy nhiên, theo tôi, điều chưa ổn của ví dụ này nằm ở việc cả anh chàng đi bộ lẫn anh chàng trèo lên máy bay đều muốn nhìn phong cảnh. Nếu giả thử mục đích của anh chàng lên máy bay không còn là nhìn phong cảnh nữa thì sao? Mà chính là đống bù loong đinh vít thì sao?

Comment này để trao đổi là chính. Tôi không có ý muốn thuyết phục ai đó một điều gì mà bản thân họ thấy chưa thích. Điểm cốt lõi trong bình luận đầu tiên của tôi chỉ là “nên tìm một cách phê bình có thể giúp được nghệ sỹ“. Tuy nhiên, đây cũng chỉ là ý kiến cá nhân của tôi. Mỗi người một ý khác nhau mới là thế giới, phải không anh.


BÙI HOÀI MAI

Tớ đồng ý với Huy về vấn đề phê bình phải đến nơi đến chốn, còn trỉ trích thì chả đến đâu hết. Thế nhưng, đây cũng là một sáng tạo đương đại song hành với nghệ thuật đương đại mà các nghệ sỹ ta đang sáng tạo: internet. Đó là một môi trường dân chủ rất mang tính thời đại. Nhờ có nó mà tôi, anh, chúng ta đều có quyền lên tiếng. Bất kể anh có thẩm quyền hay không có thẩm quyền, anh là nhà phê bình hay chỉ là một khán giả.

Bởi vậy Như Huy đừng nên lo lắng quá về các họa sỹ nhà ta. Họ đang làm nghệ thuật trong môi trường như vậy và hơn ai hết họ phải hiểu cái bối cảnh mà họ ở trong đó. Nhọc công mà xây tháp ngà cho họ, mà có khi nhốt họ vào đó thì sẽ sớm chết yểu thôi. Mà đây là bài học thực tế; khá nhiều họa sỹ khi các nhà phê bình để mắt và nâng đỡ là lần lượt ngoẻo cả. Còn nếu họ thực sự tin và đủ mạnh thì có nói thế nào đi nữa cũng chỉ càng tăng tính phản lực để họ cất cánh. Nghệ sỹ thực sự không cần cái tí giả.

Nhân anh nói về cái máy bay: nếu anh nói vậy thì tôi lại phải hi sinh cái xe đạp cà khổ của mình ra để cùng chơi trò bù loong đinh vít rồi. Bởi nghệ thuật là sự đối thoại, vẫn cần có một giới hạn là thỏa thuận một ngôn ngữ chung.


Sắp đặt của Peta w



LÊ XUÂN HƯNG LINH

Đến khi các nhà mỹ thuật học nhận ra cái thờ ơ hời hợt của công chúng với nền mỹ thuật duong-dai viet-nam thì coi như mọi chanh lận bàn vuông không bao giờ là đủ hoặc gây tác động hai chiều ba chiều với nhận thức của đám đông thiếu khả năng tưởng tượng cảm thụ gì nhiều hơn con ruồi trên chóp mũi của họ, ngay cả với nghe-si-duong-dai-am-thanh-anh-sang-trinh-dien-hoi-hoa viet-nam.

Rào cản đâu phải là lời, anh có thể kệ cm bọn phê bình, nhưng anh không thể kệ cm những người sẽ tiêu thụ/tiêu hóa những cái-mà-tạm-gọi-là nghệ thật ở một vùng mà ai cũng biết nghệ sĩ là cục trưởng cục phân cục.

Em các bác cứ theo cụ K, phải tuyệt đối mỉa mai, mà rõ ràng mỉa mai cũng là một thái độ, chắc có lẽ khá hơn là không có lấy nổi một thái độ.


ĐINH CÔNG ĐẠT

Theo như một nghệ sỹ danh tiếng một chút ở diễn đàn này nói tốt nhất là nên vẽ sơn dầu( hoặc sơn mài) kiểu như các cụ Liên, Nghiêm, Sáng, Phái ngày xưa cho ló nành!

Sáng tạo là theo đuôi hết

Cứ như hồi Đông dương ngày xưa ló mới nà nghệ thuật

PHẠM VĂN TRƯỜNG

Em xin vào đây thỉnh giáo các bác… Trước tiên e phải nói rằng em đã đọc hết từng ấy cmt và từng ấy câu chữ. Cho em hỏi bác Mai 1 chút là: “dấu hiệu của sự chuyển hóa” ở đây bác nói đến là gì ạ??? Em trẻ người non dạ đang hy vọng vào một cộng đồng có thể nói chuyện với nhau qua INTERNET biết đâu lại mở mang thêm hiểu biết

“Trái lại, tôi tin hoàn toàn trong sự chỉ trích – nhưng là một sự chỉ trích thấu tình đạt lý, chỉ trích vào đúng điều mà nghệ sỹ đang loay hoay, chỉ trích để mở ra các khả năng khác – chứ không phải chỉ trích để mà chỉ trích. Thật sự là kiểu chỉ trích đó chẳng dẫn đến điều gì hết. Còn về việc tuyến tính hay không tuyến tính – bởi anh đang chỉ trích tác phẩm sắp đặt ở chính cái khía cạnh lõi cốt của nó – đó là việc nó tạo ra một trải nghiệm tuyến tính cho người xem – khác với cái trải nghiệm phi tuyến tính của một người xem khi xem một bức tranh ( xem 1 lần là thấy toàn bộ) – nên tôi có ý trình bầy về điều đó. Có thể cách nói của tôi không rõ ràng làm anh nghĩ rằng tôi phức tạp hóa”

Đoạn này của bác Huy nói đúng là những điều em băn khoăn… Em không hiểu tại sao bài trên SOI lại chỉ trích em mà em thấy viết các dữ liệu cũng sai. Nếu bác Mai đã giới thiệu trang SOI này cho Nora Taylor một nhà nghiên cứu hội họa và nghệ thuật Việt Nam thì cũng nên giới thiệu trang nào nó viết chu đáo, có chiều sâu về học thuật một chút… Chứ chê kiểu này nó không ra đâu vào đâu cả… (Cũng may tác phẩm này của em chẳng chủ ý là làm ra vì thị trường – tức là làm ra để bán) nên em cũng ko sợ chê… E sẽ học hỏi các bác trên cộng đồng Internet vậy…

BÙI HOÀI MAI

Chào Trường Art, thứ nhất, tớ chưa được biết chủ của trang SOI là ai. Bởi vì điều đó không quan trọng. Thứ hai, tớ xem tác phẩm của Trường và cũng là một thói quen, tớ không đọc tiểu sử và nếu có thể dùng cách khác để nhận biết họa sỹ không qua tên thì hay quá. Kiểu như cái anh gì gì vẽ trên kính vỡ…

Vấn đề ở đây tớ muốn nói đại loại: ở một chừng mực nào đó: nếu đọc một văn bản, tớ sẽ nhận xét, tư duy và bình luạn trên văn bản ấy. Cũng như vậy nếu xem một bức tranh, tớ sẽ cảm nhận đúng cái ngôn ngữ mà nó bộc lộ. Sau tất cả những cái đó, nếu một văn bản, một bức tranh gây ấn tượng: tác giả là người đứng sau, có thể tớ sẽ tìm tác giả: với điều kiện tác giả là một đối tượng độc lập cho tớ tìm hiểu (chưa chắc đã chơi với) để bổ sung nhận thức về tác phẩm.

Theo quan điểm của tớ: khi người nghệ sỹ tạo ra tác phẩm, và khi anh ta nói: tôi đã hoàn thành và mang ra công chúng, thì tác phẩm đứng độc lập với nghệ sỹ, và nó bắt đầu có số phận riêng của nó. Nó càng độc lập bao nhiêu thì chứng tỏ sức sống của nó mạnh bấy nhiêu.

Chính vì điều đó một nghệ sỹ có thể làm ra nhiều tác phẩm. Còn nếu đánh đồng tác phẩm với nghệ sỹ thì giỏi lắm có mỗi một. Cũng chính vì điều đó một tác giả đã chết nhưng tác phẩm của hắn ta vẫn tồn tại. Nếu ta đánh đồng đời sống nghệ sỹ với tác phẩm, thế phải chăng nghệ sỹ không còn thì tác phẩm cũng chết ư.

Thêm một điều nữa, ai cũng có đời sống: và bi kịch thì ai cũng có. Nỗi khổ (cũng như hạnh phúc) là cái khó so sánh nhất. Cũng giống như hơi thở, chả ai thở hộ được ai. Thế nhưng không phải ai cũng thành nhà thơ. Hàng triệu người bước ra từ cuộc chiến những cũng không phải ai cũng viết một cuốn sách “Nỗi Buồn Chiến Tranh ” như Bảo Ninh. Tớ nghĩ (rất chủ quan) là Trường nên đứng sang một bên quan sát tác phẩm của mình, quan sát người khen, kẻ chê một cách khoái trá. Tớ tin chắc Trường sẽ nhận thấy nhiều điều thú vị. Tớ thì thấy thú vị, bởi khi tớ đưa ý kiến của SOI lên thực ra nó chỉ là cái cớ, và ngạc nhiên là có được một cuộc tranh luận khá nghiêm túc với nhiều người về một cuộc triển lãm, và cũng là cơ hội được bày tỏ, trao đổi quan điểm riêng. Theo tớ, đấy là thành công. Bởi biết bao cuộc triển lãm trôi qua vẫn rơi vào vô cảm. Mà chắc là Trường đồng ý với tớ: thà rằng yêu, thà rằng ghét. Nhưng vô cảm thì…cứt.

Đừng thanh minh, đừng tạo hoàn cảnh cho tác phẩm. Hãy tiếp tục con đường của mình và cho mình.

P/s: Nếu cậu biết trang nào bàn về Mỹ thuật khác trang SOI thi gửi cho tớ nhé. Còn Nora Taylor có cái đầu của cô ấy. Tớ làm gì có nhiệm vụ phải đãi cát tìm vàng cho cô ấy đâu. Có khi cái mình bảo là vàng thì nó lại bảo là… Thôi chả nói nữa.

PHẠM VĂN TRƯỜNG

Cảm ơn bác Mai rất nhiều về các cmt… Em thú thực là em không thanh minh gì hết. Chỉ viết ra các cảm xúc, và viết ra đôi chút suy nghĩ của mình thôi…( Đó là những cảm xúc nội tại mà em muốn viết ra – cái mà em viết về chính mình là đoạn em đã viết ra lâu rồi, còn cái đoạn viết về BOM thì đúng là mới viết thôi)

Em cũng thấy thú vị đấy chứ ạ. Rất vui vì mọi người đã vào tranh luận sôi nổi ở đây… Bác Mai, có lẽ Facebook của bác đang hình thành những tranh luận về nghệ thuật đấy ạ… E ko biết diễn đàn nào đủ để giới thiệu cho các bác vào đâu.
Man
29-09-12, 16:28
Một đoạn khác

http://dep.com.vn/Thiet-ke/Doi-thoai-voi-Pho-Duc-Tung/840.dep

Đối thoại với Phó Đức Tùng
Đăng ngày Thứ ba 19/08/2008 09:46

Phó Đức Tùng là một tiến sỹ kiến trúc ở Đức về, không dùng máy điện thoại di động, không có ôtô riêng, không biết đi xe máy, mà lại mở văn phòng kiến trúc cách xa Hà Nội những 35km.
Phó Đức Tùng là một tiến sỹ kiến trúc ở Đức về, không dùng máy điện thoại di động, không có ôtô riêng, không biết đi xe máy, mà lại mở văn phòng kiến trúc cách xa Hà Nội những 35km, trong một khu đất cây cối mọc rậm rạp như rừng. Cô bạn gái ít tuổi của tôi nhận xét: “Anh chàng này nói chung khó hiểu và khác thường lắm”.

Tôi rất thích những người khác thường, bởi họ thường có thể gợi cho ta những đối thoại thú vị, nên tôi đã lặn lội đến tận nơi Tùng sống, ở lại một đêm, trò chuyện thân mật và thấy rằng anh đúng là nhân vật mà tôi muốn mời vào “Cà phê internet” của mình để đối thoại.

Cuộc đối thoại bắt đầu bằng một chủ đề chẳng liên quan gì đến chuyên môn kiến trúc và âm nhạc...

Biết và không biết

Dương Thụ: Thế hệ Tùng, có vẻ phần lớn văn hóa nền không được tốt lắm. Tôi có dịp ghé qua văn phòng kiến trúc sư cả ở Hà Nội lẫn thành phố Hồ Chí Minh, thấy các bạn rất mê nhạc, vừa làm việc vừa nghe nhạc, nhưng là nghe nhạc thị trường. Tất nhiên sở thích mỗi người một khác nhau, nhưng cả một phong trào nghe loại nhạc ấy trong lớp người đã tốt nghiệp đại học mà thời bọn tôi họ được coi là trí thức thì có vấn đề về văn hóa đấy.

Phó Đức Tùng: Theo kinh nghiệm giảng dạy của tôi, vấn đề văn hóa chỉ phụ thuộc rất ít vào học vấn và đào tạo, mà phụ thuộc nhiều vào cốt cách bẩm sinh. Khổng Tử có câu: “Chất thắng văn tắc dã, văn thắng chất tắc sử”. Người có tố chất mà không có văn hóa thì dã man, mà người có văn vẻ nhưng không có tố chất thì sáo rỗng. Thế nhưng văn tài có thể dạy, tố chất là bẩm sinh. Thế hệ nào cũng vậy, chỉ có một số người có tố chất, nên chỉ ít người giỏi, người sành.

Ngày xưa chỉ có một phần nghìn dân số có bằng đại học, thì tỷ lệ người giỏi, người sành trong đó hẳn là phải cao. Còn ngày nay phổ cập đại học, thậm chí phổ cập cao học thì làm sao mà so sánh chung được. Trong hàng ngàn người tốt nghiệp đại học ngày nay hẳn cũng có người biết thưởng thức, chẳng kém gì ngày xưa.

Nhưng đó là nói chuyện về biết thưởng thức âm nhạc hay những dạng văn hóa khác, còn khi nói đến trí thức lại là vấn đề khác. Người có tố chất, được đào tạo nhất định ắt biết thưởng thức, nhưng chưa thể coi là trí thức. Bằng cấp lại càng không chứng tỏ tri thức, ngược lại, nó là bằng chứng của sự khuất phục của tri thức trước những khuôn mẫu cứng nhắc.

Bằng cấp chỉ là chứng chỉ của khả năng thu thập và sắp xếp thông tin theo yêu cầu. Tiếng Anh có khái niệm rất chính xác là “những công nhân cổ cồn trắng”. Như vậy, đừng đòi hỏi những người có bằng cấp phải xử sự như trí giả, vì hai khái niệm này hoàn toàn không liên quan đến nhau.

Dương Thụ: Tôi nghĩ văn hóa nền và trí thức có liên quan nhưng là hai chuyện khác nhau. Còn người giỏi, người hiền tài với người bình thường thì chắc chẳng liên quan gì. Tôi muốn nói đến chuyện văn hóa nền, đến người bình thường, đến trí thức như là một tầng lớp có học, chứ không phải như một đẳng cấp sống, đẳng cấp tư duy, nghĩa là những chuyện rất đại chúng, rất bình dân, chuyện của số đông.

Câu nói của Khổng Tử : “Chất thắng văn tắc dã, văn thắng chất tắc sử” hiểu như Tùng hẳn là đúng, nhưng tôi xin phép nói thêm: người chẳng những không có tố chất mà lại còn không có văn hóa thì dã man hơn nhiều. Và người có văn hóa nhưng không có tố chất tuy không thể trở thành hiền tài, thành người giỏi nhưng chí ít họ cũng đỡ dã man hơn (tất nhiên trừ bọn bẻm mép, “văn vẻ”).

Trong thiên hạ người có tố chất thuộc số ít (tôi nghĩ chưa chắc đã được một phần nghìn), người không có tố chất thuộc số đông. Mà số đông ấy tất cả đâu phải chỉ là người bẻm mép. Chúng ta sống với người đời chứ không phải với các bậc trí giả và nếu có chúng ta cũng không cần đến sự sành điệu của họ. Cái chúng ta cần ở người khác và người khác cần ở ta là cách xử sự có văn hóa. Văn hóa không phải là văn vẻ sáo rỗng mà chính là cách xử sự với những gì xung quanh ta: người, vật, cây cỏ, môi trường, chuyện đời, chuyện xã hội...

Bạn không thể làm đau người khác, hoặc làm phiền hà khó chịu cho người xung quanh bằng sự vô văn hóa của mình với lý do bạn không có tố chất, không biết văn vẻ. Đến với âm nhạc, hội họa, văn chương hay các bộ môn nghệ thuật khác không phải để biết (biết là vô nghĩa, là chẳng để làm gì ngoài chuyện đi lòe thiên hạ) mà là để cho nội tâm của mình được sống (đỡ nghèo nàn), cho trí tưởng tượng được sống (thêm phong phú), cho lỗ tai, con mắt được sống (thêm tinh tế), cho sự diễn đạt bằng ngôn ngữ thêm minh xác để con người mình đỡ “dã man”, vì thế mà tốt hơn những gì mình có thể dẫu bạn là một người không có tố chất.

Nói tóm lại văn hóa giúp người bình thường cải thiện chất lượng sống, giúp họ tăng cường sự độc lập và tính chủ động trong cuộc sống và công việc. Còn người có tố chất nếu có văn dĩ nhiên sẽ giỏi hơn, tài hơn và hoàn thiện hơn. Văn hóa không tự nhiên mà có. Phải được đào tạo, phải học (chí ít là tự học), phải rèn luyện. Học không phải để biết mà là để sống. Biết nhiều, trong bụng chứa cả một bồ chữ cũng chẳng có giá trị gì nếu thực chất trong đời sống anh không có văn.


Vẻ đẹp đô thị

Dương Thụ: Tôi không hiểu lắm về kiến trúc đô thị, không biết trên thế giới người ta cho thế nào là đẹp xấu, nhưng cảm tính tôi thấy những đô thị của ta ngày xưa đẹp hơn bây giờ nhiều, ví dụ như Hà Nội, Hải Phòng chẳng hạn. Trước 1954 cả hai thành phố này không có nhà cao tầng, cao nhất chỉ là bốn tầng, còn phổ biến là hai, ba tầng, mà chủ yếu là hai tầng, vì thế nhà cửa chìm trong màu xanh của cây cối, vì thế mà có phố bàng, phố sấu, phố cơm nguội, phố phượng vĩ, vì thế mà Hải Phòng được gọi là thành phố hoa phượng đỏ.

Hà Nội thì đẹp quá đi rồi: khu phố cổ, một bản sắc kiến trúc khó có thể trộn lẫn với bất kỳ đô thị nào trên thế giới; những đại lộ rợp bóng cây thấp thoáng biệt thự, dinh thự xây theo kiểu Pháp, mà ta gọi là kiến trúc thuộc địa; và vẻ đẹp của một thành phố sông Hồng. Hải Phòng thì đa bản sắc. Từ Nhà Hát Lớn đổ về Sáu Kho là khu phố Tây êm đềm, thơ mộng như một thị trấn nhỏ ở ngoại thành Paris; từ Nhà Hát Lớn đổ về Chợ Sắt là khu phố Tàu, một China Town thật sự, nhộn nhịp và sầm uất; Còn bên kia sông Lấp là khu của người Việt.

Bây giờ một Hà Nội, Hải Phòng như thế không còn nữa. To hơn, cao hơn, nhưng không đẹp, không đàng hoàng (chiếm đất của dân, rút ruột công trình) cho ta cảm giác về sự phô trương hợm hĩnh của một kẻ mới giàu, mới tập tọe hiện đại.

Phó Đức Tùng: Tôi không muốn phủ định những giá trị bản sắc dân tộc, nhưng về tổng thể, tôi phải nói rằng chúng ta chưa thể nói được là chúng ta đã có những bản sắc đô thị không đâu có được trên thế giới. Đại đa số những đô thị nhỏ dưới 200 ngàn dân trên khắp thế giới, dù là châu Âu, châu Mỹ hay châu Á, đều có thể rất đẹp, rất thơ mộng, với nhiều hồ nước, sông suối, cây xanh, biệt thự dưới bóng cây, nhà phố lô nhô, với những hẻm nhỏ, góc phố, người đi bộ...

Hà Nội, Hải Phòng đến giữa thế kỷ 20 đều chưa đạt tới ngưỡng 100 ngàn dân, vậy thì việc thơ mộng là hiển nhiên. Nhưng nay Hà Nội đã có tới mấy triệu dân, vậy thì đó là vấn đề khác hẳn, không thể lấy thẩm mỹ ngày xưa mà so sánh được. Nói về đa bản sắc thì đại đa số các đô thị tiền công nghiệp đều đa bản sắc, bởi việc thông thường buôn bán là một trong những lý do quan trọng tạo nên sự phồn vinh của đa số đô thị. Chỉ từ thời công nghiệp mới có nhiều đô thị đơn điệu mà thôi. Mặt khác, sự đa bản sắc của những nơi đô hội ngày xưa trên thế giới dựa chủ yếu trên chuyện làm ăn quốc tế phát đạt, còn những khu Tây, khu Tàu ở Hà Nội, Hải Phòng đa số là chứng chỉ của ngàn năm Bắc thuộc, trăm năm thuộc địa, thiết tưởng khó có thể so sánh.

Những khu phố Tàu chẳng thể bằng bên Tàu, phố Pháp còn thua xa mẫu quốc. Vậy mà đến nay, những khu đô thị mới của chúng ta vẫn còn thua xa những khu này, để đến nỗi phải coi một khu thuộc địa là bản sắc văn hóa dân tộc thì thật là bi kịch! Nhìn lại bản đồ Hà Nội trong vài trăm năm qua, không thể nói người Pháp không gây tội ác, và đó chắc chắn cũng là sự phô trương hợm hĩnh của kẻ thực dân. Thế nhưng so với sự hợm hĩnh của nhiều người trong chúng ta hiện nay thì điều đó vẫn còn phải được xếp vào hàng di sản văn hóa.

“To hơn, cao hơn, nhưng không đẹp, không đàng hoàng”, đó là chân dung của xã hội, của con người chúng ta ngày nay, mà đô thị chỉ là một khía cạnh bộc lộ. Tất cả các lĩnh vực khác đều cùng chung một số phận, do đó chúng ta không nên bức xúc về đô thị làm gì. Nói đi nói lại, lại quay về chủ đề văn hóa, giáo dục, trí thức. Kinh Dịch quẻ Mông, Khổng Tử bàn về việc giáo dục người mông muội có chốt lại chỉ mấy vấn đề: Dạy cho tính nghiêm túc trong cuộc sống, dạy cho biết đặt câu hỏi, dạy không coi thường sự nghèo khó và khiếm khuyết, không khiếp sợ, thèm muốn giàu sang, quyền lực, biết đối xử với phụ nữ, chăm lo gia đình. Chỉ từng đó là đủ học cả đời, làm sao mà không đẹp, không đàng hoàng được.

Còn ngày nay, từ đứa trẻ lên 7 đã đua đòi bon chen, tất bật từ sáng sớm đến tối khuya, chỉ mong nhặt nhạnh ít thông tin, số liệu rơi vãi mà lòe loẹt với đời, để rồi đến già còn tin là nếu đặt một con trâu lên xe Mercedes thì nó sẽ biến thành con hổ. Đó là vấn nạn của xã hội, chẳng phải lỗi của những người “mới giàu”, vì khổ, đất nước đã nghèo gần nhất thế giới thì còn ai dám vỗ ngực là giàu, liên miên thuộc địa, đô hộ, lấy đâu ra có ai giàu lâu với chẳng danh gia vọng tộc. Vì vậy theo thiển ý của tôi thì mỗi người chúng ta cũng nên góp chút công Dã tràng chứ chẳng nên oán thán hay hoài cổ làm gì.

Dương Thụ: Khó có thể trộn lẫn và không đâu có được là hai chuyện khác nhau đấy. Có thể đối với dân kiến trúc các bạn, khu phố cổ ngày xưa (chứ không phải ngày nay đâu nhé, phá hết rồi, còn mỗi một ngôi nhà cổ ở phố Mã Mây để làm điểm du lịch cho Tây xem thôi) là chẳng có bản sắc kiến trúc gì cả, tất nhiên cũng chỉ là dạng phố thời xưa của các nước Đông Á như Tầu, Nhật mà thôi, nhưng xem ra tôi thấy nó cũng khác đấy. Với thế hệ bọn tôi các cụ làm được thế cũng là quý hóa lắm rồi. Sự vật có trước có sau, con người ta có đi có về. Nhớ lại cái trước để tính chuyện làm cái sau, tiếc những cái lẽ ra không đáng mất, một chút buồn cần thiết để làm động lực cho những thay đổi, như thế không phải là hoài cổ.

Nước ta đất rộng, người đông nhưng thực ra là một nước nhỏ. Cái nhỏ này nằm chính trong bề dầy văn hóa. Mọi so sánh với các nền văn hóa khác chỉ làm ta buồn thêm. Nói như Tùng là rất đúng, cần phải nhìn vào sự thật để bớt đi những ảo tưởng. Nhưng không ảo tưởng không có nghĩa là không được mơ mộng. Nếu truyền thống còn mỏng thì ta làm dầy thêm bằng những sáng tạo hôm nay, nếu không có bản sắc, hoặc bản sắc còn mờ nhạt thì hãy tạo ra, làm rõ nét ra. Không có cái gì là dã tràng xe cát cả. Bởi con đại bàng cỏ vẻ đẹp của đại bàng, nhưng con chim sẻ cũng có vẻ đẹp riêng của nó. Chỉ có điều làm chim sẻ thì đừng có mơ thành đại bàng.

Truyền thống gia đình

Dương Thụ: Lại nói về chuyện danh gia vọng tộc, nước mình nửa thế kỷ nay ở miền Bắc và sau này (sau 1975) là cả ở miền Nam, đó là một chuyện tào lao. Nhưng những gia đình có truyền thống vẫn còn, như gia đình cụ Nguyễn Lân, hay gia đình nhà Tùng chẳng hạn. Ba mẹ Tùng là nhạc sĩ, ba là violoniste, mẹ pianiste. Chú ruột là nhà toán học Phó Đức Trù, là nhạc sĩ Phó Đức Phương, các bác ruột Trịnh Thị Nhật Ánh, Trịnh Thị Ngọc Anh đều là pianiste, Trịnh Hữu Tân là tiến sĩ hóa học, dì ruột là nghệ sĩ piano Trịnh Thị Nhàn, các cậu ruột như Trịnh Lữ là dịch giả, Trịnh Tú là họa sĩ, còn ông ngoại Trịnh Hữu Ngọc, bà ngoại Nguyễn Thị Khang đều là họa sĩ xuất thân từ trường Mỹ Thuật Đông Dương.

Tất cả họ đều là tài năng, và trong số họ có những người rất nổi tiếng. Đối với sự tồn vong của một dân tộc, những gia đình truyền thống (ở một mức cao hơn về tiền bạc và quyền lực gọi là danh gia vọng tộc) đóng một vai trò rất quan trọng, nhưng ở Việt Nam hiện tại vai trò của họ hơi yếu nếu không muốn nói là chẳng có gì. Tùng nghĩ thế nào?

Phó Đức Tùng: Không ai có thể phủ định vai trò của gia đình đối với mỗi con người và với xã hội, nhất là ở châu Á, nơi mà quan niệm tu tề trị bình vẫn còn là chính thống. Việc gìn giữ một truyền thống gia đình từ đời nọ qua đời kia hẳn là một trong những con đường chính để giữ gìn cương thường đạo lý trong xã hội. Tuy nhiên cũng cần phải tranh luận rằng cái gì là cốt lõi, đáng giá trong một gia đình truyền thống. Theo tôi thì nghề nghiệp, địa vị, tài năng hay sự nổi tiếng đều không phải là quan trọng.

Chẳng có lý do gì mà một nhà toán học, một nhạc sỹ, một bác sỹ, luật sư, hay bộ trưởng lại có thể thực sự cao quý hơn một người chăn cừu. Không những thế, một đứa trẻ sinh ra trong gia đình quyền quý, danh gia vọng tộc không khác gì một hạt mầm ở dưới tán cây cổ thụ, khó có thể khỏi cớm. Ta cứ nghe xem xã hội nói gì về những vị "con ông cháu cha", và ta nghĩ gì khi một người đứng lên trước đám đông và tự giới thiệu mình là con ông này, cháu bà kia. Từ xưa đến nay, nhân tài mấy khi sinh ra từ gia đình đời đời quan sang.

Kinh Dịch quẻ Bí bàn về văn minh có nói ở hào Sơ cửu: Bí kỳ chỉ, xã xa nhi đồ: (nghĩa là sự văn minh chạm đến ngón chân cái, bỏ xe đi bộ.) Người quân tử muốn bước vào con đường văn minh tất phải tự lập đứng trên đôi chân của mình, không thể lợi dụng, nhờ cậy vào ai, kể cả gia đình. Đa số những đứa trẻ mạnh mẽ đều có nhu cầu thoát khỏi tầm ảnh hưởng của bố mẹ, dù bố mẹ họ có là Tổng thống chăng nữa. Tất nhiên có những gia đình lớn, nhiều người thành đạt khiến cho xã hội phải trầm trồ, nhưng việc đó đối với bản thân những gia đình này cũng chẳng ích gì, và họ cũng chẳng thể là tấm gương cho các gia đình khác noi theo được.

Ngày xưa khi Khổng Tử bàn về chuyện gia đình, thế nào là hiếu, là từ, đều có phân tích rất tinh vi, tùy vào từng tình huống cụ thể mà nói, mới có thể là bài học cho người đời, còn cứ nhìn vào việc thành đạt mà xét thì khiến cả xã hội càng đua đòi thêm, không những từng người bon chen mà cả nhà bon chen, như kiểu tập thể tiên tiến ấy, có gì là tốt đâu.

Trong đời tôi rất tự hào về ông ngoại, nhưng không phải vì ông tài giỏi hay tốt nghiệp Mỹ thuật Đông Dương, mà vì một đời ông chưa từng kể một câu về những thời "oanh liệt" và chưa than vãn một câu về mọi mất mát, sa sút, nghèo khổ sau này. Bản lĩnh coi công danh tiền tài địa vị thực sự là ph­ù du đó mới là cái quý, là cái đáng truyền đời. Nhưng những thứ đó lại không thể phô ra với thiên hạ mà không bị coi là điên hay chơi trội, lập dị. Bởi thế nếu có những giá trị gia đình thật cao quý thì khó ảnh hưởng đến thiên hạ, còn những thứ dễ làm hoa mắt thiên hạ thường lại chẳng đáng giá gì.

Điều đó không có nghĩa là những gia đình thành đạt lớn không có những phẩm chất tốt, vì hai thứ đó không liên quan đến nhau. Chỉ có điều đức hạnh chứa trong vỏ thành đạt giống như ngọc quý bọc trong thuốc độc, người ta chưa thấy được ngọc đã ngộ độc chết mất rồi còn đâu. Chính vì vậy tôi muốn nhắc lại lời Khổng Tử dạy trong quẻ Mông: Việc đầu tiên phải học không coi thường sự tầm thường khiếm khuyết, việc tiếp theo phải học không khiếp sợ, thèm muốn vẻ ngoài hào hoa, danh giá.



Dương Thụ - Ảnh: Hải Thanh